همهء اين كارها را با پاسخهاى علمى و روشنگر و سخنان مستدل و استوار خويش به سامان رسانيد . و مطالبى كه كمتر در آثار ديگر عالمان يافت مىشود عرضه داشت . اين مصلح عظيم ، حقايق و دقايقى را ، بر پايهء مطالب عقلى ، و مبانى نقلى ، استنباط و عرضه كرد ، كه اگر آنها نبود ، بسيارى از مردم راه به جايى نمىبردند ، و در ميان اوراق تاريك ضلال ، سطرهاى پرتو زادى ، براى هدايت خويش ، نمىيافتند . . . [ 1 ] و اين حضور وسيع و فعال ، در فرهنگ جامعهء متحرك و پوياى قرن چهارم ، از او مرجعى بزرگ پديد آورده بود ، براى همهء متفكران و صاحبنظران دنياى اسلام . و از اينجاست كه مىبينيم چه بسيار از رجال بزرگ فكر و علم و ادب به نزد وى سؤالها مىفرستادند ، و پاسخ مىطلبيدند . و او در پاسخ آنان كتاب ، يا رساله ، يا جزوه - كوچك يا بزرگ - مىنوشت ، و به آنان مىداد ، يا براى كسانى كه در بغداد نبودند مىفرستاد . كسانى از ردهء ابو الفتح كراچكى ، ابو الفرج بن اسحاق ، ابو محمد نوبند - جانى ، ما فرّوخى ، خطيب ابن نباته ، ابو جعفر قمى ، زكريا سبط المعافى ، ابو الحسن نيشابورى ، ابو جعفر ليثى ، و . . . 16 - در آفاق فلسفه واقع اين است كه آفاق اطلاعات شيخ مفيد به يك افق و

--> [ 1 ] - « شرح عقائد الصدوق » ، مقدمه / د - ه .